KP 25-04/23

Konzervatorski projekat sanacije Saborne crkve Svetog Vasilija Ostroškog, Opština Nikšić

 

Saborna Crkva u Nikšiću je trobrodna bazilika, sagrađena od tesanog bijelog kamena u vizantijskom stilu. Zvonik joj je, pod uticajem primorskog romaničkog građevinarstva, sagrađen na preslicu. Ktitor hrama je knjaz Nikola Petrović, vladar Crne Gore od 1860-1916. godine.

Arhitekta Preobraženski je projektovao Sabornu crkvu po uzoru na vizantijske crkve osnove upisanog krsta, sa kupolom na presjeku svodova glavnog broda. U osnovi se nalaze dva para stubova, od kojih centralni nose kupolu i svodove glavnog broda, zajedno sa stubovima u zoni oltara koji su utopljeni u zidnu masu kao pilastri, dok drugi par nosi rebrasti, krstasti svod bočnih brodova, koji je znatno niži.^[2] Kupola je preko tambura i pandantifa naslonjena na kamene lukove, koji nose pomenuti kameni stupci. Iznad ulaznog dijela, u zoni glavnog broda, formirana je galerija – pijevnica. Apsida je spolja trostrana, a unutra lučna, povezana sa proskomidijom i đakonikonom manje visine, kao i bočni brodovi. Pročelje je naglašeno zvonikom na preslicu. Sa desne strane trijema se nalaze vrata, kroz koja vodi stepenište do galerije i dalje zvonika.

Gradivni materijal je klesani kamen iz lokalnih majdana, iz Lukova, Kule Lekovića i podnožja Budoša, koji je majstorski izvanredno isklesan, što je zasluga inženjera Marka Đukanovića, glavnog majstora Miloša Lepetića – Bokelja, i tesara Toma Geričića – Korčulanina, kojima su pomagali majstori kamenoresci iz Boke, Korčule, Italije, kao i lokalni majstori.

Crkva je podignuta u spomen palim junacima u ratovima za oslobođenje od Turaka od 1875-1880. godine. Materijalnu pomoć za njenu izgradnju dali su Sveti Sinod Ruske Pravoslavne Crkve i Car Nikolaj II Romanov. Projekat je uradio arhitekta Mihail Mihailovič Preobraženski.

Ruski ministar-rezident, Konstantin Arkadijevič Gubastov, u izvještaju upućenom u Petrograd 22. avgusta 1900. godine, neposredno poslije osvećenja hrama, naglasio je da je Crkva u Nikšiću u potpunosti izgrađena prema projektu arhitekte Preobraženskog. On ističe da je jedino odstupanje učinjeno, po zahtjevu knjaza Nikole koji je, “želeći da hramu da lokalni karakter, izmijenio oblik zvonika, usljed čega je narušen u umjetničkom pogledu spoljni izgled hrama. Bez obzira na to, nikšićka Crkva izgrađena vrlo solidno od odličnog materijala, može se smatrati jednom od najboljih i najvećih Crkava u svim srpskim zemljama”.

Ovaj memorijalni hram, podignut na Petrovoj glavici visokoj 12 m, ima dužinu 33 m, širinu 23 m i visinu 34 metra. Sada je pokriven bakarnim limom, koji je zamijenio staru tiglu-koritaču. Ima kupolu, zvonik, i na fasadi tri portala i deset prozora.

Kupola Crkve je visoka 11 m, a na njenom vrhu, na pozlaćenoj jabuci, uzdiže se krst. Tambur kupole sastavljen je iz 12 odjeljaka, koji su naglašeni stubićima, postavljenim na mjestima gdje se spajaju dvije površine. U svakom odjeljku nalazi se po jedan monoforni prozor, uokviren radijalno slaganim kamenim blokovima. Talasasti krovni vijenac je još jedan ukras kupole.

Zvonik, u obliku preslice, visok je preko 14 m. Na njegovom vrhu se takođe uzdiže pozlaćeni krst na pozlaćenoj jabuci. Zvonik krase četiri otvora, na zapadnoj i istočnoj strani su bifore, a na sjevernoj i južnoj monofore. Kordonski vijenac koji se provlači ispod prozorskih lukova presijeca zvonik na dva dijela. Na mjestu na kome se obično nalazi rozeta, ovdje je ugrađen časovnik. Sat, koji je i sada na Crkvi, poklonio je 1929. majstor-časovničar Pavle Pantelić, iz Zemuna.

U zvoniku je postavljeno pet zvona, koja su poklon kneza Petra Karađorđevića, kasnijeg kralja Srbije i njegove porodice. Zvona su priložena za pokoj duša preminulih članova porodice Karađorđevića: knjeginje Zorke, kneza Đorđa, knjeginjice Milene i kneza Andrije. Ova  zvona su izlivena u poznatoj fabrici Petra Kolbakina u Basanu, u Italiji. Po svojoj veličini odgovaraju monumentalnosti hrama. Najveće od njih visoko je 1.15 m, prečnika 1.22 m. i teško 1200 kg, ostala su nešto manja. Zvona su, kako piše u tadašnjoj štampi “Zvuka udešenog prema pravilima armonije”.

Glavna, kao i bočna vrata, urađena su u duborezu i ukrašena vertikalnim  pravougaonim  poljima, sa krstovima. Dovratnik, nadvratnik i luneta glavnih vrata oivičeni su plastikom u vidu izlomljene trake, sa tačkastim ornamentima u trougaonim poljima. U luneti je urađena predstava zaštitnika. Sva vrata su uokvirena sa po dva reda radijalno postavljenih kamenih blokova i obličasto profilisanim lukom. Iznad zapadnog, glavnog portala, nalaze se dvije monofore, između kojih je natpis na crkvenoslovenskom jeziku, koji u prevodu glasi: “Ovaj sveti hram posvećen imenu svetoga Vasilija Ostroškog Čudotvorca, a u spomen pravoslavnih crnogorskih i hercegovačkih ratnika, poginulih za vjeru i otadžbinu, podiže blagovjerni gospodar Nikola I Petrović Njegoš, knjaz crnogorski, ljeta 1895.” Navedeni natpis uklesao je kamenorezac-umjetnik Stanko Lepetić, pod nadzorom profesora Mila Kovačevića. Veliki reljefni krst, visok pet metara, donjim krakom prolazi između prozora i dodiruje navedeni natpis. Taj krst svojom grandioznošću i plastikom spada među najljepše spoljne ukrase ovoga hrama sa još dva manja krsta, visine po tri metra, koja su postavljena bočno sa obje strane prozora. Dekorativna plastika na krstovima je u vidu prepletnih traka, koje čine rombična polja, ukrašena rozetama. Ovi krstovi sa monoforama između njih, i portala, predstavljaju jedinstvenu kompozicionu cjelinu.

Na Crkvi ima deset prozora, ne računajući onih 12 na kupoli. Osam od njih su bifore, a dva trifore, postavljene iznad sjevernih i južnih vrata. Kolonete koje odvajaju krila prozora su, pri osnovi i pri vrhu, ukrašene horizontalnim kanelurama. Iste ukrase imaju i svi ostali stubići u unutrašnjosti i na fasadi hrama. Iznad svih prozora se nalaze radijalno ugrađeni kameni blokovi oivičeni obličasto profilisanim lukovima. Lunete bifora krasi ravnokraki krst izrađen u plitkom reljefu. Kod trifora, srednje krilo je za metar veće od bočnih, a sa strana im se nalaze dva krsta sa dekorativnom plastikom kao na krstovima na zapadnoj fasadi.

Trostrana apsida ima jednu biforu i kordonski vijenac, sastavljen od četiri obličaste trake, koje odvajaju zidno platno na dva nejednaka dijela. Profilisani luk nad prozorom svojim krajevima se naslanja na gornji dio kordonskog vijenca. I ova bifora ima ostale ukrase istovjetne sa drugim biforama na hramu.

Kada je završena gradnja Crkve, Knjaz je pozvao poznatog srpskog slikara Uroša Predića da živopiše Crkvu. Pošto je obišao i pregledao unutrašnji prostor Crkve, Predić se nije prihvatio tog posla, zbog obimnosti. Tako je hram u Nikšiću ostao bez fresaka. Da bi se ukrasili zidovi naosa, imena palih ratnika ispisana su na svili i uokvirena u pozlaćenim ramovima i postavljena na sjevernom i južnom zidu Crkve. Kasnije su imena ratnika ispisana na kartonu, a 1989. godine na bronzanim tablama. U priprati Crkve nalazi se zavojito stepenište od 110  stepenika, koje  vodi  do horske galerije i produžava do zvonika.

Trobrodni naos dijele četiri monumentalna, kvadratna stupca-nosača kupole, sazidana od klesanih blokova, bijelog kamena. Njihova visina je preko pet metara i međusobno su povezani arkadama.

Prema prvobitnoj zamisli i želji ktitora, hram je trebalo da bude živopisan, a da na stupcima budu ispisana imena poginulih ratnika. Međutim, od toga se odustalo iz već pomenutih razloga. Na stupcima nema zapisa, osim što su na jednom uklesana imena graditelja “arkitekt Alesandro Preobraženski / inženjer Marko Đukanović / poduzimač Tomo Geričić / neimar Miloš Lepetić.

Zid do ikonostasa ukrašen je ikonama Roždestva Hristovog i Sv. Nikole sa južne strane, a Uspenijem i Sv. Đorđem sa sjeverne. Ove ikone, veličine prestonih, uokvirene u raskošnim pozlaćenim ramovima,  poklon su Knjaza Nikole iz svoje dvorske kapele.

Naslonjen na desnom stubu, ispred ikonostasa, uzdiže se arhijerejski tron. On je izrađen u duborezu, sa pozlatom i intarzijom, rad je domaćih majstora-umjetnika. Na njegovom vrhu stoji bogato ukrašena kruna sa pozlaćenim krstom na jabuci, simbolom vlasti vladara i arhijereja. Tron je uzdignut na dva drvena stepenika. Naslon mu je podijeljen uzdužnim stubićima na tri nejednaka dijela. Dužinom srednjeg, najvećeg, izrađen je krst u intarziji, iznad koga je lučni prostor ukrašen zracima sunca. Na djelovima naslona, sa strane, nalaze se manji krstovi. Nasloni za ruke su u obliku ležećih lavova sa pozlaćenim grivama.

Centralni polijelej je izrađen od pozlaćene bronze i kristala. To je najveći od četri polijeleja koje je priložila italijanska kraljica Jelena Savojska, kćerka kralja Nikole. Dva mesingana polijeleja je priložio prestolonaslednik Danilo Petrović. Veliki žuti polijelej od mesinga prilog je knjeginje Anastasije Nikolajevne Romanov, kćeri knjaza Nikole udate u Rusiji. Najveći od njih visok je 3,50 m, a širok 2,25 m i na njemu su ugrađena ležišta za 90 svijeća. Ostali, manji, postavljeni su u sjevernom i južnom dijelu naosa.

Svi polijeleji u hramu preuređeni su na električno osvjetljenje 1968. godine. Na unutrašnjem zidu Crkve nalazi se natpis: “Unutrašnje svijetlo uveo Petar Š. Samardžić sa suprugom Đurđom, iz Alhambra, Kalifornija za pokoj duše Petrovih roditelja Špira i Stane i jedinca sina Špira 1968. g.”

Unutrašnje zidove Crkve, sa sjeverne i južne strane, sada krase 35 spomen-ploča od metala, na kojima su izlivena imena poginulih ratnika Crne Gore i Hercegovine.

Imena su data u okviru bataljona, po datumu i mjestu pogibije, a ne prema rangu u vojsci. Prvobitno su bila ispisana na svili koja se uokvirena u pozlaćenim ramovima nalazila u Crkvi. Kasnije su prepisana na specijalno izrađene kartone, koji se sada čuvaju u riznici Saborne Crkve. Godine 1989. imena su izlivena u metalu.

Na metalnim pločama se nalazi krst ispod koga je velikim slovima ispisano: “Crnogorski i Hercegovački vojnici poginuli za vjeru i otačastvo u ratu za vrijeme od godine 1875 do godine 1880.” Ispod ovoga natpisa, nešto sitnije, ispisano je ime bataljona, kome su pripadali poginuli vojnici. Zatim su po rednom broju data imena, mjesto i datum pogibije ratnika.

Ikonostas od bijelog i zelenog mermera je “pravo remek- djelo koje krasi hram”. Poklonio ga je Andrija Singros, Grk sa ostrva Hiosa, što piše pri dnu ikonostasa. Stubovi carskih dveri, kao i djelovi parapetnih ploča izrađeni su od zelenog mermera, a pilastri, lukovi i arhitravna greda su od bijelog. Svi kapiteli su urađeni u pseudo-korintskom stilu. Cjelokupan ikonostas ima elegantnu i prefinjenu cvjetnu ornamentiku, što mu daje posebnu ljepotu. Četiri biste anđela ukrašavaju prostore iznad lučnih sastava pilastara, koji odvajaju đakonske dveri od prestonih ikona i ove među sobom.

Pozlaćene carske dveri izradio je poznati umjetnik i ikonopisac, monah Vasilije Đinovski iz Podgorice. U medaljonima, na carskim dverima, se nalazi predstava Blagovijesti, a na đakonskim su predstave Arhiđakona Stefana i Sv. Arhangela Mihaila. Ikone su poklon Svetog Sinoda Ruske Pravoslavne Crkve, i njihovi nam autori nijesu poznati. Na ikonostasu, desno od carskih dveri, su prestone ikone: Isusa Hrista i Sv. Vasilija Ostroškog, a lijevo Bogorodice sa Hristom i Sv. Petra Cetinjskog. U drugom redu nalazi se dvanaest manjih ikona, i još tri veće, iznad carskih dveri. Srednja od njih predstavlja Hristovo rođenje, a lijevo i desno su Vaznesenje i Sv. Trojica, u vidu tri anđela.U trećem redu je velika predstava Tajne večere, iznad koje je krst.

Kandila su iskovana od srebra. Pet je priložio mitropolit Sava Kosanović, zatim supružnici Mićo i Persa Krečić za dušu sina Nikole i druga kandila.

U oltaru je Sveta trpeza napravljena od kamena. Svetu Trpezu priložio je Andrija Radonjin Milenković iz Bjelopavlića, o čemu postoji dokument u arhivi. Iza nje, na istočnoj strani je arhijerejski tron, manji i jednostavnije izrade od onoga u naosu. On je poklon Ruske Crkve. Na zidu, ispod prozora, stoji ikona Vaskrsenja, koju je naslikao monah Vasilije Đinovski 1903. godine a koja je plaćena 150 kruna. Iznad sv. Trpeze visi polijelej, koji se spušta iz oltarske kupole. Ovaj polijelej je dar porodice Rosić iz Amerike, kao i još dva, slična, koja se nalaze u manastiru Ostrogu. Donio ih je narodni pjesnik i guslar, Radovan Hadži- Bećirović.

Pet litijskih barjaka su prilog takođe Sv. Sinoda Ruske Pravoslavne Crkve.

Osvećenje hrama obavljeno je 15 avgusta 1900. god, odnosno, 28. avgusta po novom kalendaru na Veliku Gospojinu. Svečanom činu su prisustvovali, pored knjaza Nikole i njegove porodice, knez Petar Karađorđević sa sinovima Đorđem i Aleksandrom, knez Franc Batenberg sa porodicom, ruski diplomatski predstavnici sa ministrom rezidentom Konstantinom Arkadijevičem Gubastovom, grčki ministar Logotetis, italijansko izaslanstvo sa generalom Pedotijem, i još mnoge značajne ličnosti. U listu “Glas Crnogorca” tada je napisano da je ovoj svečanosti prisustvovalo preko dvanaest hiljada ljudi iz Nikšića i ostalih djelova Crne Gore, Hercegovine i Bosne.

Čin osvećenja hrama obavili su njihova visokopreosveštenstva mitropolit Mitrofan Ban i mitropolit Sava Kosanović, sa još tri arhimandrita i trinaest parohijskih sveštenika. Pjevalo je pjevačko društvo sa Cetinja. Mitropolit Mitrofan Ban se tom prilikom obratio Knjazu i prisutnom narodu besjedom u kojoj je istakao da “niko ne može veće odanosti vjeri svojoj ukazati nego kad ko za odbranu svete pravoslavne vjere i srpske nezavisnosti, život svoj žrtvuje”. Zatim je dodao da “ni knjaz Nikola nije mogao većeg priznanja ukazati onima, koji su za vjeru i otačastvo živote svoje dali, nego što im je ovako veličanstveni spomenik u ovome hramu Božjem podigao.”